Historia

Aby wyznaczyć początek historii, która zaowocowała powstaniem Katedry i Kliniki Pediatrii i Nefrologii Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego należy sięgnąć do początków XX wieku, a dokładnie do roku 1920. To właśnie wtedy władze reaktywowanego 4 lata wcześniej Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Warszawskiego podejmują decyzję o zorganizowaniu instytucji zajmującej się nauczaniem pediatrii stołecznych studentów medycyny. W tym celu dzierżawią budynek Instytutu Higieny Dziecięcej mieszczący się przy ulicy Litewskiej 16, w którym powstaje Klinika Chorób Dziecięcych kierowana przez prof. dr n. med. Mieczysława Michałowicza, późniejszego Dziekana Wydziału Lekarskiego UW w latach 1922-23 oraz Rektora tejże Uczelni w kadencji 1930-31, a także Senatora II Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1935-38. W odpowiedzi na rosnące potrzeby Kliniki w latach 1930-32 następuje rozbudowa budynku szpitala według projektu Romualda Millera oraz Emilii Hiżowej. Podczas okupacji, w listopadzie 1942 roku prof. Michałowicz zostaje aresztowany przez Gestapo i osadzony na Pawiaku, skąd trafia do kolejnych obozów koncentracyjnych. Sam budynek Kliniki decyzją administracyjną znajduje się wewnątrz tzw. „dzielnicy policyjnej”, ze wstępem tylko dla Niemców i od tej pory zaczyna leczyć wyłącznie niemieckie dzieci. Klinika przenosi się do opuszczonych budynków Szpitala Dziecięcego Bersohnów i Baumanów na rogu ulic Śliskiej oraz Siennej, jednak nie zagrzewa tam miejsca na długo – w dobie wybuchu powstania warszawskiego następuje ewakuacja zespołu i pacjentów do willi „Kresy” przy ul. Słowackiego 3 w podwarszawskim Milanówku.

Po wyzwoleniu Warszawy, w lutym 1945 roku Klinika Pediatrii powraca do przedwojennego budynku przy ul. Litewskiej 16, a pierwsi pacjenci zostają przyjęci już w maju. W czerwcu z obozu koncentracyjnego w Litomierzycach wraca prof. Michałowicz i rozpoczyna starania o powołanie zespołu klinik dziecięcych. Dzięki jego działaniom powstaje Klinika Chorób Dziecięcych nr 1 Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Warszawskiego, a prof. Michałowicz ponownie staje na jej czele. Razem z ludźmi szukającymi domu w zniszczonej Warszawy, do Kliniki trafia coraz więcej dzieci wymagających pomocy, ale i kadry medycznej, która znajduje przy Litewskiej nowe miejsce pracy. Wymusza to rozbudowę budynku szpitala. Z połączenia dawnego Instytutu Higieny Dziecięcej przy ul. Litewskiej 16, sąsiedniego przedwojennego Domu Sierot po Robotnikach (nr 14) oraz nowo wybudowanego od strony ul. Marszałkowskiej skrzydła, powstaje nowoczesny kompleks szpitalny z 263 łóżkami. Zmienia się afiliacja akademicka jednostki, tym razem w nowej strukturze Akademii Lekarskiej w Warszawie (1949 r.), w której skład wchodzą wszystkie warszawskie szpitale kliniczne, w tym Klinika Chorób Dziecięcych nr 1 przy ulicy Litewskiej, by w kilka miesięcy później zostać jednostką utworzonej na lata Akademii Medycznej w Warszawie. Już w jej strukturach, w 1951 roku utworzona zostaje Katedra i II Klinika Pediatryczna (nadal pod kierownictwem prof. Michałowicza), ze 130 łóżkami, od 1955 roku działająca wraz z innymi specjalistycznymi klinikami i zakładami w ramach Państwowego Szpitala Klinicznego nr 4. Budynek PSK powiększa się w 1958 roku o nowe skrzydło z wejściem od strony ul. Marszałkowskiej 24, ze zlokalizowanym tam Zakładem Radiologii Pediatrycznej.

Złotymi zgłoskami w historii rozwoju nefrologii dziecięcej w II Klinice Pediatrycznej zapisuje się rok 1952. To właśnie wtedy do Kliniki trafiają dwie kobiety bardzo zasłużone dla rozwoju tej dziedziny medycyny. Pierwsza z nich to przeniesiona z Łodzi decyzją Ministra Zdrowia na stanowisko zastępcy Kierownika Kliniki dr hab. n. med. Teofila Lewenfisz-Wojnarowska. W ciągu dwóch lat zostaje mianowana kontraktowym profesorem nadzwyczajnym, a w 1959 roku, po ustąpieniu ze stanowiska prof. Michałowicza, nowym Kierownikiem Katedry i II Kliniki Pediatrycznej. Drugą osobą, która w roku 1952 wiąże swoje zawodowe życie z Kliniką na długie lata jest lek. Maria Sieniawska, uczennica prof. Hanny Hirszfeldowej z Wrocławia.

Przy wsparciu prof. Lewenfisz-Wojnarowskiej, zainteresowanej chorobami metabolicznymi dzieci, w roku 1955, w ramach Przyklinicznej Poradni Specjalistycznej otwarta zostaje Poradnia Nerkowa dla Dzieci. W pierwszym roku działalności udziela ona 233 porad dzieciom z chorobami nefrologicznymi. Następnie, już po objęciu przez prof. Lewenfisz-Wojnarowską kierownictwa w Katedrze i II Klinice Pediatrycznej, dr n. med. Maria Sieniawska tworzy w Klinice zespół zajmujący się nefrologią dziecięcą. Powstają wówczas pierwsze rozprawy doktorskie dotyczące zaburzeń układu moczowego u dzieci. Równocześnie w I Klinice Pediatrycznej prof. Barańskiego chorobami nerek u dzieci zajmowali się dr n. med. Irena Steckiewicz-Krzeska oraz dr n. med. Marian Wojnarowski. W 1965 roku obydwoje uzyskują pierwsze w Polsce habilitacje na podstawie rozpraw poświęconych tematyce nefrologii dziecięcej, a w 1967 roku dr hab. Marian Wojnarowski staje się jednym z członków-założycieli Europejskiego Towarzystwa Nefrologii Dziecięcej (ESPN), a w rok później – członkiem Zarządu ESPN. W roku 1969 nowym Kierownikiem Katedry i II Kliniki Pediatrycznej zostaje prof. dr hab. n. med. Bolesław Górnicki, pracujący w Klinice prof. Michałowicza w latach 1933-1942, po wojnie rektor Pomorskiej Akademii Medycznej w Szczecinie (1956-59), a po powrocie do stolicy – kierownik Kliniki Propedeutyki Pediatrii, dyrektor Instytutu Matki i Dziecka (1960-69) oraz rektor Akademii Medycznej w Warszawie (1962-72). Pod jego kuratelą powstaje wiele prac naukowych, rozpraw doktorskich i habilitacyjnych, w tym z zakresu nefrologii dziecięcej. To właśnie nefrologia dziecięca, obok chorób metabolicznych i tematyki żywienia dzieci, cieszy się największym zawodowym i naukowym zainteresowaniem prof. Górnickiego. Dzięki temu zainteresowaniu oraz niepodważalnej pozycji w środowisku pediatrycznym dochodzi do prężnego rozwoju Kliniki.

Rok 1973 przynosi zespołowi Kliniki ważne zmiany. 22 lutego utworzony zostaje Instytut Pediatrii obejmujący oba szpitale dziecięce AM w Warszawie – Państwowy Szpital Kliniczny nr 4 przy ul. Litewskiej, już z nadanym imieniem prof. Mieczysława Michałowicza oraz Państwowy Szpital Kliniczny nr 3 przy ul. Działdowskiej. Kierownikiem Instytutu zostaje prof. Górnicki. To również przełomowy rok dla polskiej nefrologii dziecięcej. 3 maja doc. Maria Sieniawska wspólnie z dr n. med. Barbarą Wierzbowską-Lange, wykorzystując „sztuczną nerkę” przekazaną przez prof. Tadeusza Orłowskiego, przeprowadzają pierwszą hemodializę dziecięcą w Klinice. Mimo niesprzyjających warunków – prostoty wykorzystanego dializatora oraz konieczności prowadzenia dializy w oddziałowej łazience – całość przedsięwzięcia kończy się pomyślnie po 6 godzinach od jego rozpoczęcia. Ten sukces staje się przysłowiowym kamieniem milowym dalszego rozwoju dializoterapii przy Litewskiej. Jeszcze w tym samym roku powstaje Stacja Dializ, w której zabiegi przeprowadzane są przy pomocy aparatów konstruowanych przez zespół pielęgniarski z artykułów przemysłowych. Płyn dializacyjny produkowany jest w Klinice w kotłach podarowanych przez mleczarnię, a dostęp naczyniowy zapewnia zewnętrzna przetoka tętniczo-żylna typu Scribnera. Ten ostatni element zostaje szybko zmodyfikowany – chirurdzy współpracujący z Kliniką, na bazie doświadczeń z prowadzenia dializ u dorosłych zaczynają wytwarzać u pacjentów pediatrycznych przetoki tętniczo-żylne typu Cimino-Bresci. W kolejnym roku do zespołu II Kliniki Pediatrycznej dołącza prof. Marian Wojnarowski, do tej pory realizujący swoje zainteresowania nefrologią dziecięcą w sąsiedniej I Klinice Pediatrycznej. W 1979 roku prof. Maria Sieniawska zastępuje prof. Górnickiego zarówno na stanowisku Kierownika Katedry i II Kliniki Pediatrycznej, jak i dyrektora Instytutu Pediatrii Akademii Medycznej w Warszawie, by w rok później po kolejnym przekształceniu – II Klinika Pediatryczna zmienia się w Klinikę Nefrologii Instytutu Pediatrii Akademii Medycznej w Warszawie – kierować właśnie tą jednostką. Dzięki szkoleniu prof. Sieniawskiej w Klinice Uniwersyteckiej UCLA w Los Angeles u prof. Richarda Fine’a, po powrocie do Warszawy wprowadza ona w styczniu 1983 r. do rutynowej praktyki klinicznej zabiegi ciągłej ambulatoryjnej dializy otrzewnowej (CADO), stając się równocześnie gorącym propagatorem tej metody dializowania dzieci. Klinika Nefrologii jako pierwszy ośrodek w Polsce i jeden z pierwszych w świecie wykorzystuje CADO do leczenia dzieci ze schyłkową niewydolnością nerek. Nie byłoby to możliwe, gdyby nie pomoc samego prof. Fine’a, który angażuje się w zbiórkę na rzecz sprowadzenia do Polski aparatów do CADO. Dzięki temu dzieci zdyskwalifikowane z leczenia hemodializami ze względu na brak możliwości wytworzenia dostępu naczyniowego otrzymują szansę na ratunek. W 1986 roku przy Klinice Nefrologii powstaje Oddział Stacji Dializ, leczący dzieci z ostrą i przewlekłą niewydolnością nerek oraz zatruciami z terenów ówczesnego województwa warszawskiego oraz 13 okolicznych województw. Staje się on również bazą szkoleniową, w której personel stacji dializ z całej Polski może zapoznawać się z nowoczesnymi metodami nerkozastępczymi.

16 lipca 1990 roku decyzją rektora AM w Warszawie Klinika Nefrologii zostaje przekształcona w Katedrę i Klinikę Pediatrii i Nefrologii. Następuje szybki rozwój się dializoterapii, zaś baza łóżkowa oddziału nefrologicznego pozwala na specjalistyczne leczenie wielu chorób nerek u dzieci. W 1992 r. przeprowadzone zostają pierwsze zabiegi hemofiltracji tętniczo-żylnej, a następnie hemodiafiltracji. W 1993 r. u jednego z pacjentów przeprowadzona zostaje pionierska w świecie operacja wszczepienia cewnika przedmostkowego (swan neck presternal catheter - SNPC) do prowadzenia CADO. Wcześniej podobne rozwiązania stosowano jedynie u dorosłych, a asumpt do podjęcia się podobnego zabiegu daje problem nawracających zakażeń w obrębie ujścia standardowego cewnika u dziecka pieluchowanego. Dzięki szczególnemu zaangażowaniu dr. Stanisława Warchoła, chirurga dziecięcego, udaje się dostosować nowatorską metodę do szczególnej sytuacji małych pacjentów, którzy znajdują się w fazie wzrostu, poprzez pozostawienie w wytworzonym tunelu podskórnym nadmiaru cewnika. W roku 1994 Katedra i Klinika Pediatrii i Nefrologii staje się pierwszym ośrodkiem w Polsce leczącym dzieci z przewlekłą chorobą nerek za pomocą rekombinowanego hormonu wzrostu (rh-GH) i dokonuje się istotny punkt w poprawie jakości dilalizy otrzewnowej: na wyposażeniu pojawiają się na stałe cyklery umożliwiające prowadzenie zabiegów automatycznej dializy otrzewnowej (ADO). W kolejnym roku możliwości terapeutyczne Kliniki poszerzają się o plazmaferezy, wykorzystywane od tego momentu w coraz to nowszych wskazaniach.

W 1998 roku prof. Maria Sieniawska związana ze szpitalem przy Litewskiej przez 46 lat, podczas których stała się świadkiem kilku transformacji Kliniki, a także miała okazję przyczynić się do narodzin i rozwoju nefrologii dziecięcej w Polsce, odchodzi na emeryturę, co symbolicznie staje się końcem pewnej ery. Na stanowisku kierownika zastępuje ją dr hab. n. med. Maria Roszkowska-Blaim. W ciągu roku udaje jej się stworzyć Pracownię Badań Urodynamicznych oraz Pracownię Nieinwazyjnych Badań Układu Krążenia, wyposażoną pierwotnie jedynie w aparaty do całodobowego pomiaru ciśnienia tętniczego (ABPM). W kolejnych latach w Klinice pojawiają się także inne nowoczesne rozwiązania technologiczne – udaje się sprowadzić aparaty PRISMA, które usprawniają dotychczasowe ciągłe metody dializacyjne. W 2008 roku następuje przeorganizowanie struktury całej Uczelni – Akademia Medyczna w Warszawie zostaje przemianowana na Warszawski Uniwersytet Medyczny. Jego władze podejmują decyzję o połączeniu swoich obu pediatrycznych szpitali klinicznych. W 2011 roku rozpoczyna się budowa nowej, wspólnej placówki. Z końcem 2015 roku szpital przy ul. Litewskiej po 95 latach od powstania kończy swoją działalność. W tym czasie Katedra i Klinika Pediatrii i Nefrologii przyjmuje już swoich pacjentów w nowo wybudowanym Szpitalu Dziecięcym przy ul. Żwirki i Wigury 63A. Nie widzi tego jednak prof. Maria Roszkowska-Blaim, dotychczasowa Kierownik Kliniki. 30 grudnia 2015 roku, w dniu zamknięcia Szpitala przy ul. Litewskiej, umiera przedwcześnie, przegrawszy walkę z chorobą nowotworową. Obowiązki Kierownika Kliniki przejmuje dr hab. n. med. Małgorzata Pańczyk-Tomaszewska, która oficjalnie obejmuje stanowisko w 2017 roku.

Ostatnie lata to dla Kliniki okres wzmożonej pracy. W jej murach prowadzony jest szereg projektów naukowych, tworzący ją zespół angażuje się w ogólnopolską i międzynarodową współpracę, a w codziennej pracy zaczynają być wykorzystywane kolejne innowacyjne rozwiązania. W zakresie technik nerkozastępczych pojawiają się nowe technologie, m. in. aparaty Carpe Diem, pozwalające na wykorzystanie ciągłych technik dializacyjnych u noworodków. Istotny postęp przynoszą również urządzenia HomeChoice CLARIA, które dzięki funkcji SHARESOURCE umożliwiają zdalne monitorowanie oraz programowanie urządzenia podczas ADO prowadzonej w warunkach domowych. Klinika wykorzystuje także antykoagulację cytrynianową do prowadzenia dializ, a sama dializoterapia staje się elementem wsparcia dla dzieci po transplantacjach serca wykonywanych w szpitalu. Klinika staje się również jednym z ośrodków międzynarodowej współpracy w zakresie technik nerkozastępczych, będąc częścią International Pediatric Peritoneal Dialysis Network czy ESPN/ERA Registry. Rozwój dotyczy również innych obszarów nefrologii dziecięcej. Pojawiają się nowe metody w diagnostyce i terapii chorób rzadkich. Klinika mocniej angażuje się diagnostykę oraz leczenie nadciśnienia tętniczego u dzieci, w tym nadciśnienia naczyniowo-nerkowego. Rozpoczynają się programy lekowe: terapia dzieci z atypowym zespołem hemolityczno-mocznicowym przy użyciu ekulizumabu lub rawulizumabu, leczenie cystynozy przy pomocy cysteaminy czy też nowe metody leczenia glomerulopatii z wykorzystaniem rytuksymabu. Od 2018 r. Klinika sprawuje opiekę nefrologiczną nad dziećmi ze stwardnieniem guzowatym z całej Polski. Ponadto prowadzi diagnostykę i leczenie dzieci z hipofosfatemią sprzężoną z chromosomem X (drugi ośrodek w Polsce, w którym wykorzystano burosumab), co stanowi istotny wkład w działalność Centrum Doskonałości Chorób Rzadkich i Niezdiagnozowanych WUM.

Pod kierownictwem pracowników Kliniki prowadzone są wieloośrodkowe niekomercyjne badania kliniczne, dotyczące nadciśnienia tętniczego u dzieci (ESONIA) oraz nefropatii IgA (SABINE). Współpraca wieloośrodkowa pod auspicjami Polskiego Towarzystwa Nefrologii Dziecięcej (PTNefD) owocuje udziałem w licznych projektach ogólnopolskich. Klinika jako ośrodek wiodący tworzy Polski Rejestr IgAN i IgAVN u Dzieci (od 2013 r.) oraz Polski Rejestr Nefropatii Toczniowej u Dzieci, a także uczestniczy w Polskim Rejestrze Uwarunkowanych Genetycznie Tubulopatii POLtube (od 2012 r.) oraz programie Nephrosis online. Współpraca prowadzona jest nie tylko w skali krajowej – Klinika bierze udział w międzynarodowych projektach dotyczących nefropatii IgA, zapalenia naczyń związanego z IgA, (ValIgA Study, post-ValIgA Study), a także w badaniach genetycznych w nefropatii IgA (GiGA) oraz w badaniu Predict dotyczącym odpływów pęcherzowo-moczowodowych u dzieci. Członkowie Kliniki należą do zespołów tworzących zalecenia PTNefD co do diagnostyki i leczenia chorób nerek u dzieci: zespołu nerczycowego (dr hab. n. med. M. Pańczyk-Tomaszewska), zakażeń układu moczowego (dr hab. n. med. P. Skrzypczyk). Ponadto zespół Kliniki bierze aktywny udział w krajowych i międzynarodowych konferencjach i zjazdach jako wykładowcy, prezentujący oraz członkowie jury.

W całym czasie trwania Kliniki, mimo licznych zmian organizacyjnych i kolejnych restrukturyzacji, tempo rozwoju nefrologii dziecięcej nie spadało. W latach 1965-2025 35 pracowników II Kliniki Pediatrycznej oraz Katedry i Kliniki Pediatrii i Nefrologii uzyskało stopnie naukowe doktora na podstawie rozpraw związanych ściśle z nefrologią dziecięcą, a w dorobku naukowym są także 4 tytuły profesorskie oraz 7 habilitacji. Członkowie zespołu Kliniki na przestrzeni lat angażowali się w działalność Polskiego Towarzystwa Nefrologii Dziecięcej, pełniąc szereg istotnych funkcji. W tym miejscu należy wymienić prof. Marię Sieniawską (przewodnicząca), prof. Marię Roszkowską-Blaim (v-ce przewodnicząca), dr hab. Helenę Ziółkowską (v-ce przewodnicząca oraz skarbnik), dr hab. Małgorzatę Pańczyk-Tomaszewską (v-ce przewodnicząca oraz członek Komisji Rewizyjnej), dr hab. Piotra Skrzypczyka (członek Zarządu) oraz prof. Małgorzatę Mizerską-Wasiak (członek Komisji Rewizyjnej). Na forum międzynarodowym reprezentowali ją jako Członkowie Zarządu ESPN w przeszłości prof. Sieniawska, a obecnie prof. dr hab. n. med. Małgorzata Mizerska-Wasiak – aktualna kierownik Kliniki od 2025 roku oraz konsultant wojewódzki w dziedzinie nefrologii dziecięcej.